- Kısaca Burkulma nedir?: Eklem yüzeylerinin anlık olarak ayrılmasıdır. Zorlamalar sonucu oluşur.
Burkulma, eklemi yerinde tutan bağların kapasitesinden fazla zorlanmasıyla oluşan, “anlık” bir eklem ayrılmasıdır. Sizin de çok net ifade ettiğiniz gibi, bu durum bir yay gibi gerilen bağların hasar görmesiyle sonuçlanır ancak çıkıktan farklı olarak eklem yüzeyleri hızla eski konumuna döner.
Burkulmanın ciddiyeti, bağlardaki hasardır. Bağlar sadece gerilmiş olabileceği gibi (1. derece), kısmen yırtılmış (2. derece) veya tamamen kopmuş (3. derece) olabilir. Bu yüzden her burkulma “hafif” bir yaralanma olarak görülmemeli, doğru ilkyardımla kontrol altına alınmalıdır.
Vücudumuzdaki eklemler, kemiklerin birbiriyle buluştuğu ve hareket etmesini sağladığı noktalardır. Bu eklemleri bir arada tutan, stabilize eden ve aşırı hareketlerini engelleyen güçlü bağ dokularına bağlar (ligamentler) denir. Bağlar, kemikten kemiğe uzanan esnek ama bir o kadar da dayanıklı yapılar gibidir.
Bir burkulma meydana geldiğinde, genellikle ani bir hareket, düşme veya çarpma sonucunda eklem normal hareket sınırlarının ötesine zorlanır. Bu aşırı zorlanma, eklemi bir arada tutan bağların gerilmesine, kısmen yırtılmasına veya nadiren tamamen kopmasına neden olabilir. İşte bu gerilme ve yırtılma, burkulmaya eşlik eden ağrı, şişlik ve diğer belirtilerin temel nedenidir.
En sık ayak bileği, el bileği ve diz eklemlerinde burkulmalar görülür çünkü bu eklemler günlük aktivitelerde ve spor yaparken yoğun zorlanmaya maruz kalır.
İlk yardım eğitici eğitimi süreci hakkında detaylı bilgi alın
Burkulmanın En Temel Belirtileri
Burkulma anında ve sonrasında şu dört temel belirti gözlemlenir:
- Ağrı: Yaralanma anında başlar ve hareketle şiddetlenir.
- Şişlik (Ödem): Bağlardaki hasar ve damar sızıntıları nedeniyle bölge hızla şişer.
- Kızarıklık ve Morarma: Cilt altındaki kılcal damar kanamaları nedeniyle oluşur.
- İşlev Kaybı: Ağrı ve şişlik nedeniyle uzvun üzerine basamama veya eklemi tam döndürememe.
Burkulmalarda İlk Yardım: F-İ-T-D Kuralı
Burkulmalarda doku hasarını sınırlamak ve iyileşmeyi hızlandırmak için dünya genelinde kabul gören RICE (FİTD) protokolü uygulanır:
| Uygulama Adımı | Yapılması Gereken İşlem | Temel Amacı |
| F – Sabitle (Fix) | Yaralı bölge hareket ettirilmez, eklem sabitlenir. | Bağlardaki hasarın büyümesini engellemek. |
| İ – İstirahat (Rest) | Hasta oturtulur veya yatırılır, üzerine yük bindirilmez. | Eklemi korumak ve ağrıyı dindirmek. |
| T – Tazele/Soğuk Uygula | Bölgeye buz (havluya sarılı) uygulanır (15-20 dk). | Şişliği azaltmak ve kanamayı durdurmak. |
| D – Destekle / Dinlendir | Uzuv kalp seviyesinden yukarı kaldırılır (Elevasyon). | Ödem oluşumunu azaltmak. |
Burkulmalar Neden Olur? Başlıca Nedenler
Burkulmalara yol açan “zorlamalar” genellikle şunları içerir:
- Düşmeler: Özellikle dengesiz zeminlerde veya merdivenlerden düşmeler, eklemlerin anormal pozisyonlarda bükülmesine neden olabilir.
- Sportif Aktiviteler: Koşarken ayağın burkulması, ani yön değiştirmeler, zıplamalar veya spor ekipmanlarının yanlış kullanımı burkulma riskini artırır.
- Yanlış Basma: Düzensiz zeminlerde yürürken veya koşarken ayağın yanlış basması, özellikle ayak bileği burkulmalarının yaygın bir nedenidir.
- Travmalar: Eklem üzerine doğrudan alınan bir darbe veya çarpma da burkulmaya yol açabilir.
Burkulma ve Çıkık Arasındaki Fark
Burkulmayı anlatırken, genellikle çıkık ile karıştırılır. Ancak aralarında önemli bir fark vardır:
- Burkulmada: Eklem yüzeyleri anlık olarak ayrılır ancak kendiliğinden veya hafif bir müdahaleyle olması gereken yere geri döner. Bağlarda hasar meydana gelir.
- Çıkıkta: Eklem yüzeyleri tamamen ve kalıcı olarak birbirinden ayrılır. Kemikler normal eklem pozisyonlarının dışına çıkar ve kendiliğinden yerine oturmaz. Mutlaka tıbbi müdahale gerektirir.
